W lipcu 2021 r. Komisja Europejska zaproponowała pakiet reform „Gotowość na osiągnięcie 55 lat” („Fit for 55”), mający na celu dostosowanie unijnej polityki klimatyczno-energetycznej do celów „Europejskiego Zielonego Ładu”, a przede wszystkim ambitnego celu klimatycznego na rok 2030, jakim jest redukcja emisji netto do co najmniej 55% poniżej poziomu z 1990 r. Pakiet zawierał istotne zmiany w ramach EU ETS, w tym propozycję rozszerzenia handlu emisjami na nowe sektory.
Utworzony zostanie nowy, odrębny system handlu emisjami (ETS 2) dla emisji z paliw wykorzystywanych do spalania w budynkach, transporcie drogowym i dodatkowych sektorach (głównie dla drobnego przemysłu nieobjętego obecnym EU ETS). ETS 2 będzie uzupełniał inne polityki Europejskiego Zielonego Ładu w objętych nim sektorach, pomagając państwom członkowskim osiągnąć cele redukcji emisji określone w „rozporządzeniu w sprawie wspólnego wysiłku redukcyjnego” (rozporządzenie (UE) 2018/842). W praktyce oznacza to, że podmioty wprowadzające na rynek paliwa do ogrzewania budynków i transportu drogowego będą musiały kupować uprawnienia do emisji CO2, co może skutkować wzrostem cen tych paliw
ETS 2 opiera się na zasadzie „limitu i handlu”. Obejmie on emisje na etapie upstream, co oznacza, że obowiązek zrzeczenia się uprawnień będzie spoczywał na dostawcach paliw, a nie na konsumentach końcowych. Limit ETS 2 ma na celu obniżenie emisji o 42% do 2030 r. w porównaniu z poziomem z 2005 r.
System ETS 2 ma w pełni funkcjonować w 2027 r. (ale jego wdrożenie może zostać opóźnione do 2028 r. w przypadku wyjątkowo wysokich cen energii). Pierwszym krokiem będzie rozpoczęcie monitorowania i raportowania emisji z objętych nim sektorów w 2025 r.
Uprawnienia w ramach ETS 2 będą dystrybuowane wyłącznie w drodze aukcji. W 2027 r. dodatkowy wolumen aukcyjny zostanie uruchomiony z wyprzedzeniem, aby zapewnić płynne uruchomienie systemu. System ETS 2 będzie również działał z dedykowaną, opartą na regułach rezerwą stabilności rynkowej, aby złagodzić skutki niedostatecznej lub nadmiernej podaży uprawnień na rynku.
System ETS 2 oferuje również opcję opt-in, umożliwiającą państwom członkowskim jednostronne rozszerzenie systemu na sektory nieobjęte dyrektywą w ich jurysdykcji (takie jak zużycie paliw w rolnictwie i leśnictwie) za zgodą Komisji. W 2024 r. Komisja przyjęła akty delegowane w celu zatwierdzenia indywidualnych wniosków o rozszerzenie.
Część dochodów z systemu ETS 2 zostanie przeznaczona na wsparcie gospodarstw domowych i mikroprzedsiębiorstw znajdujących się w trudnej sytuacji za pośrednictwem specjalnego Funduszu Klimatyczno-Społecznego, utworzonego w ramach pakietu „Gotowość do 55. roku życia”. Państwa członkowskie będą zobowiązane do przeznaczenia pozostałych dochodów z systemu ETS 2 na działania na rzecz klimatu i środki społeczne.
Pełna transpozycja przepisów nowego systemu do prawa państw członkowskich UE była wymagana do połowy 2024 r. Ponieważ wiele państw nie sfinalizowało jeszcze transpozycji, Komisja aktywnie współpracuje z państwami członkowskimi, aby wspierać i zapewnić zakończenie tego procesu.
System ETS2, który w pełni wejdzie w życie w 2027 r., został zaprojektowany tak, aby jego uruchomienie przebiegało w sposób uporządkowany, płynny i efektywny.
Pierwszym krokiem będzie rozpoczęcie monitorowania i raportowania emisji w 2025 r. W 2027 r. na aukcjach zostanie wystawionych o 30% więcej uprawnień, aby zapewnić płynność rynku. Podobnie jak w obecnym systemie EU ETS, ETS2 będzie działał w oparciu o dedykowaną, opartą na regułach rezerwę stabilności rynkowej, aby złagodzić skutki niedostatecznej lub nadmiernej podaży uprawnień na rynku.
W ciągu pierwszych trzech lat funkcjonowania systemu ETS2, jeśli cena uprawnień przekroczy 45 euro (w cenach z 2020 r., tj. po uwzględnieniu inflacji), dodatkowe uprawnienia mogą zostać uwolnione z rezerwy stabilności rynkowej ETS2 w celu przeciwdziałania nadmiernym wzrostom cen. Uprawnienia mogą również zostać uwolnione z tej rezerwy, jeśli cena uprawnień wzrośnie zbyt szybko. Zasady i warunki takiego uwolnienia określono w dyrektywie ETS.
W przypadku wyjątkowo wysokich cen gazu lub ropy naftowej w 2026 r. rozpoczęcie funkcjonowania systemu ETS2 może zostać przesunięte na 2028 r., aby zapewnić sprawne wdrożenie.
Wprowadzenie w życie ETS2 będzie skutkować wyższymi kosztami paliw — dostawcy mogą przenieść koszty uprawnień na konsumentów. Przewidywane podwyżki to np. ~14 c/l diesel od 2027, a nawet ~50 c/l do 2031 r. To może wzbudzić kontrowersje społeczne (jak francuskie „żółte kamizelki”), stąd znaczenie SCF w zapewnieniu sprawiedliwej transformacji Wpływ ETS 2 na transport będzie znaczący, bo po raz pierwszy sektor ten zostanie włączony w system płatności za emisję CO₂.
Potencjalne problemy przejściowe
Premier Donald Tusk aktywnie zabiega o wsparcie innych krajów członkowskich – budując koalicję około 15 państw, które domagają się zmiany zasad ETS 2, w tym opóźnienia jego wejścia w życie.
Rząd proponuje przesunięcie obowiązku rozliczania emisji do około 2030 r., czyli o trzy lata później niż przewidziano pierwotnie (czerwiec–lipiec 2025 r. donosiły o postulacie opóźnienia do 2030 r.). Jednocześnie Polska chce, by Społeczny Fundusz Klimatyczny (SFK) ruszył w terminie (2026) i funkcjonował według planu.
